Doel bouwsteen 1:

• Geef studenten inzicht in de definitie en toepassing van diversiteit. Hiervoor kun je het diversiteitsvlechtwerk van Movisie (2021) gebruiken (toegelicht in hoofdstuk 2). Dit geeft een duidelijk beeld van de twaalf factoren waarin mensen van elkaar kunnen verschillen.

• Creëer bewustzijn bij studenten over de relevantie van diversiteitsensitief handelen. Start met een korte introductie waarin het belang van diversiteitsensitief werken wordt uitgelegd. Gebruik praktijkvoorbeelden, zoals een situatie waarin rekening houden met diversiteit leidde tot betere samenwerking of prestaties.
  
  

De reflectievragen van de "ik", zoals beschreven in het voorgaande hoofdstuk, vormen een essentiële basis voor het ontwikkelen van lessen. Door stil te staan bij persoonlijke ervaringen, overtuigingen en waarden, krijgen docenten inzicht in hoe deze hun didactische en pedagogische keuzes beïnvloeden. Dit zelfbewustzijn helpt bij het vormgeven van een leeromgeving waarin ruimte is voor diversiteit. De "ik" is immers altijd aanwezig in het onderwijs en heeft invloed op de manier waarop lessen worden opgebouwd en uitgevoerd.

Hoewel deze reflectie een belangrijk vertrekpunt vormt, is de vertaling naar de praktijk minstens zo cruciaal. In de bouwstenen staat de praktijk dan ook centraal; zij vormen het fundament voor het ontwerpen en uitvoeren van lessen. Echter, de kloof tussen het gewenste resultaat en de realiteit blijft een uitdaging. Onderwijs streeft voortdurend naar verbetering en aansluiting bij de maatschappij, maar dit moet wel op een haalbare manier gebeuren. Te grote stappen kunnen weerstand oproepen of onhaalbaar blijken, terwijl kleine, doordachte aanpassingen al tot waardevolle verbeteringen kunnen leiden.

Naast de individuele reflectie en praktijkgerichte bouwstenen is er nog een ander belangrijk fundament: het beroepscompetentieprofiel en het opleidingsprofiel SJD. We gaan ervan uit dat deze profielen binnen organisaties als uitgangspunt worden gehanteerd. Deze handreiking biedt hierop een aanvulling en kan tevens dienen als inspiratiebron voor docenten die hun onderwijs verder willen ontwikkelen in het kader van diversiteitsensitief handelen. In de volgende paragraaf worden de bouwstenen met bijbehorende inspiratie verder toegelicht.

Een essentiële randvoorwaarde is veiligheid. In de context van onderwijs betekent dit dat studenten zich zowel fysiek als emotioneel beschermd voelen. Dit vereist pedagogisch en didactisch handelen dat rekening houdt met de diversiteit aan achtergronden, ervaringen en behoeften. Zoals ook wordt benadrukt in de publicaties van Van Tartwijk en Den Brok (2018), leidt een veilige leeromgeving tot meer betrokkenheid, betere leerresultaten en een hoger welzijn onder studenten.

Naast veiligheid is cultuur- en gendersensitiviteit een onmisbare randvoorwaarde.  Dit houdt in dat docenten niet alleen verschillen tussen studenten erkennen en waarderen, maar zich ook bewust zijn van (onbewuste) vooroordelen, genderrollen en culturele waarden die de leerervaring kunnen beïnvloeden. Dit bewustzijn moet verweven zijn in alle facetten van het onderwijs: van de curriculumontwikkeling tot de uitvoering van lessen en evaluaties. Hierbij vormt de organisatie zelf de basis. Wanneer er een duidelijke visie is die wordt vertaald naar het onderwijs, kunnen docenten zich gesteund voelen in hun aanpak en keuzes.

Aan de slag! BOUWSTENEN voor diversiteitsensitieve lesopbouw

Diversiteitsensitief handelen is een essentieel onderdeel van het onderwijs en moet niet beperkt blijven tot één vak, maar verweven worden in het gehele curriculum. De bouwstenen bieden hiervoor een solide basis en dienen als hulpmiddel om diversiteit structureel te integreren in alle vakken, van Nederlands tot rekenen. Door deze bouwstenen te gebruiken, ontstaat een doordacht en inclusief curriculum waarin studenten niet alleen inzicht krijgen in diversiteit, maar ook leren hoe zij dit in de praktijk toepassen. Dit draagt bij aan een inclusieve leeromgeving en bereidt studenten voor op een toekomst waarin zij diversiteitsbewust en kritisch kunnen handelen binnen hun beroep.

Doel bouwsteen 2:

Hoofdstuk 2 benadrukt het belang van zelfreflectie als voorwaarde voor diversiteitsensitief werken. Door te reflecteren, krijgt de student inzicht in het eigen referentiekader en hoe dit van invloed is op de manier van denken en handelen. Dit vormt de basis om open en bewust om te gaan met diversiteit in de studie en het toekomstige werkveld.

Doel bouwsteen 3:

Geef studenten inzicht in de betekenis van diversiteit, diversiteitsfactoren en diversiteitsensitief werken binnen de context van hun studie en het (toekomstige) werkveld. Het is niet alleen belangrijk dat studenten begrijpen wat diversiteit inhoudt en hoe het verweven is in onze samenleving (bouwsteen 1), maar ook dat zij de verbinding leren leggen met de praktijk. Door deze koppeling te maken, ontwikkelen zij het vermogen om diversiteitssensitief te handelen als toekomstige sociaal professionals. Dit helpt hen om tijdens hun stage en in hun (toekomstige) baan diversiteitsensitief te handelen.

Doel bouwsteen 4:

Analyseer als docent hoe diversiteit is geïntegreerd in de materialen die je gebruikt in de les en het onderwijsprogramma.

• Er zijn verschillende instrumenten ontwikkeld waarmee je als docent kunt reflecteren op de mate van bijvoorbeeld culturele sensitiviteit van je eigen lessen en onderwijs. Zo heeft de Hogeschool van Amsterdam een Cultureel Responsief Curriculum Scorekaart ontwikkeld. Een praktische scorekaart waarmee je kunt bepalen hoe cultuur responsief jouw lesmateriaal is. “Cultureel responsief lesmateriaal dat de diverse achtergronden en ervaringen van studenten weerspiegelt, kan studenten beter betrekken en motiveren” (Kennisrotonde 2023).

• Tip: Daarnaast is het belangrijk om studenten te leren kritisch te onderzoeken hoe kennis wordt geconstrueerd en hoe deze kennisconstructie mogelijk vertekend is door het eenzijdige perspectief vanuit de dominante groep in de samenleving. Bijvoorbeeld door hen te vragen: "Welke perspectieven mis je in deze tekst of casus?" Dit soort vragen stimuleert niet alleen kritisch denken, maar versterkt ook de inclusiviteit van de leeromgeving.

Doel bouwsteen 5:

Creëer als docent een inclusieve leeromgeving, waarin studenten zich veilig voelen om dingen te delen. Gebruik de reflectievragen uit hoofdstuk 2 over jouw klas ter inspiratie om reflectievragen voor studenten op te stellen waar zij individueel of in groepen mee aan de slag kunnen.

Doel bouwsteen 6:

Het doel van deze bouwsteen is om studenten te laten evalueren en reflecteren op hun eigen handelen en dat van anderen. Diversiteitsensitief handelen is geen eindpunt, maar een continu proces van zelfreflectie. Het vraagt om bewustwording van je eigen handelen, het loslaten van superioriteitsgevoelens over je eigen normen en waarden en een open houding ten opzichte van feedback – ook wel bekend als cultural humility (Watkins et al., 2025). Voor docenten is het essentieel om deze reflectieve houding te blijven ontwikkelen en studenten hierin te begeleiden, zodat zij uitgroeien tot reflectieve professionals.

Doel bouwsteen 7:

Het doel van deze bouwsteen is om studenten bewust te maken van het belang van beleidsmatige borging van inclusiviteit en diversiteitsensitief werken. Daarnaast leren zij hoe zij hieraan kunnen bijdragen binnen hun stageplek en bij hun (toekomstige) werkgever. Door inzicht te krijgen in hoe inclusie en diversiteit op organisatieniveau worden verankerd, kunnen studenten actief meedenken en bijdragen aan een inclusieve werkomgeving.