Uit onderzoek van ECBO (2023) blijkt dat sensitief werken vooral draait om de houding, communicatie en kennis van professionals, meer dan om gedetailleerde kennis van specifieke diversiteitsaspecten. Om die reden is deze handreiking praktisch van aard: het biedt jou handvatten om studenten te trainen in het ontwikkelen van een diversiteitsensitieve beroepshouding. Het lijkt soms voor docenten nog lastig te zijn handen en voeten te geven aan sensitief lesgeven en het bespreken van potentieel gevoelige thema’s die gaan over diversiteit in de klas (ECBO, 2023). Deze handreiking helpt jouw als docent om deze thema’s bespreekbaar te maken. Door middel van gerichte oefeningen en reflectieactiviteiten kun je jouw studenten helpen deze belangrijke vaardigheden al tijdens hun opleiding te ontwikkelen, zodat zij deze bagage meenemen in hun latere beroepspraktijk als sociaal professional.

Deze handreiking is jouw praktische gids om:

• Meer aandacht te hebben voor je studenten – Zie wat zij nodig hebben en maak een verschil in hun leerervaring.

• Echte diepgang in je lessen te brengen – Creëer ruimte en een veilige omgeving voor het gesprek, zo heb je geen quick fixes meer nodig. Dit helpt niet alleen jou om vaardiger te worden in het begeleiden van deze gesprekken, maar stelt je ook in staat om studenten te ondersteunen bij het ontwikkelen van sensitief werken.

• Met meer rust voor de klas te staan – Omgaan met hoogoplopende discussies en uitspraken die ingaan tegen je eigen overtuigingen.

Verschillende diversiteitsfactoren

“Als sociaal professional krijg je te maken met een grote verscheidenheid aan cliënten. Het is een uitdaging om in een diverse samenleving sensitief te zijn voor al deze verschillen. Het diversiteitsvlechtwerk [van Movisie] helpt sociaal professionals bewust te worden van verschillende diversiteitsfactoren. Het diversiteitsvlechtwerk bestaat uit twaalf factoren. Dit zijn elementen waarin mensen van elkaar kunnen verschillen, die ook weer andere verschillen tot gevolg hebben. Denk aan de mate van arbeidsparticipatie en financiële situatie. Dit kan van invloed zijn op iemands woonsituatie” (Movisie, 2021).

Als docent Social Work of Sociaal Juridische Dienstverlening sta je voor de uitdaging om toekomstige sociaal professionals voor te bereiden op een steeds diversere samenleving. Afhankelijk van de ontwikkelingen zal het aandeel inwoners met een migratieachtergrond naar verwachting groeien tot 30 à 40 procent van de totale Nederlandse bevolking (Nidi, 2020).

Jouw studenten zullen in hun toekomstige beroepspraktijk te maken krijgen met een breed scala aan hulpvragers met verschillende achtergronden. Cultuur- en gendersensitief werken is in dit kader belangrijk: het gaat om het herkennen van de rol die cultuur en/of gender spelen in een bepaalde situatie en inzicht krijgen in hoe je eigen opvattingen je benadering beïnvloeden. Als docent speel je een cruciale rol om studenten te helpen een professionele houding te ontwikkelen waarbij zij kunnen aansluiten bij de belevingswereld van hulpvragers, ongeacht hun eigen persoonlijke overtuigingen over gendergelijkheid, culturele verschillen of lhbtiq+ rechten.

In deze handreiking kijken we verder dan enkel cultuur- en gendersensitiviteit. We hanteren een brede blik op diversiteit, geïnspireerd door benaderingen zoals het diversiteitsvlecht (Movisie, 2021), waarbij we erkennen dat factoren als sociale achtergrond, seksuele oriëntatie, leeftijd, opleidingsniveau en individuele levenservaringen invloed hebben op het vormgeven van iemands identiteit en perspectief. Tegelijkertijd bieden we op bepaalde momenten specifieke verdieping aan op cultuur- en gendersensitiviteit, zodat studenten de nuances en diepgang van deze belangrijke thema’s leren te doorgronden.

Uit onderzoek van ECBO (2023) komt naar voren dat sensitief werken vooral gaat om de houding, communicatie en kennis die mogelijk maken dat sociaal professionals zich sensitief opstellen, meer dan om specifieke kennis over diversiteit. Deze veronderstelling zorgt ervoor dat in het onderwijs vooral behoefte bleek te zijn aan handvatten op het gebied van houding, intersectionaliteit en bewustwording.

Drie stappen zijn van belang voor diversiteitsensitief werken:

• Het bewustzijn van het eigen referentiekader en hoe dit invloed heeft op het denken, doen en het benaderen van personen die buiten de eigen groep lijken te vallen. Het bewustzijn hiervan gaat niet alleen over kennis van het eigen referentiekader, maar ook over het bewustzijn van de (onbewuste) vooroordelen, verwachten en stereotype beelden die men heeft naar de ander en jezelf kwetsbaar opstellen om hiernaar te durven kijken. Deze herkennen is dan ook de eerste stap naar diversiteitsensitief werken.

• Kennis over- en begrip (empathie) hebben voor de diversiteit van andere personen. Het is van belang om bredere kennis van anderen te hebben en voornamelijk inzicht in hoe bepaalde factoren een rol kunnen spelen binnen verschillende thema’s van het vakgebied van de professional.

• We kunnen pas spreken van diversiteitsensitief werken wanneer een professional inzicht heeft in bovengenoemde factoren en het aanbod (denk aan geboden oplossingen, manier van gespreksvoering en een onderzoekende houding) kan aanpassen op de achtergrond en belevingswereld van de student. Hierbij staan een open en onderzoekende houding centraal.

Onderdeel van diversiteitsensitief werken zijn cultuur-en gendersensitiviteit. Met cultuursensitiviteit wordt bedoeld dat rekening gehouden wordt met de culturele achtergrond en daaruit voortvloeiende waarden, normen, ideeën en gewoonten van iemand. Gendersensitiviteit doelt op het rekening houden met genderrollen- en stereotyperingen. Hierbij gaat het om sociale en culturele rollen, gedragingen en verwachtingen die samenhangen met vrouwelijkheid en mannelijkheid (Glijn en van Egten, 2024). In het opleiden van toekomstige professionals in sociaal werk en sociaal juridische dienstverlening zijn cultuur-en gendersensitiviteit belangrijke competenties om verschillende cliënten goed te kunnen ondersteunen. Lees in onderdeel 2.1 meer over diversiteit en o.a. gendersensitief handelen.

Voorbeeld: het belang van cultuur-en gendersensitief werken in de aanpak van geldzorgen.

Cultuur- en gendersensitief werken bij het aanpakken van geldzorgen, armoede en schulden zorgt ervoor dat de hulp beter aansluit op de belevingswereld van de hulpvragers. Hierdoor worden sommige doelgroepen of gemeenschappen niet alleen beter bereikt, maar kan hen ook effectievere en meer duurzame ondersteuning worden geboden (Jongenelen et al., 2024). Om cultuur- en gendersensitiviteit blijvend te integreren in het werkveld, is het belangrijk om het thema in te bedden in het onderwijs van toekomstige professionals.

Deze handreiking is opgebouwd als een continue beweging, weergegeven in een lemniscaat-symbool (zie afbeelding onderaan deze pagina). Dit symbool staat voor een cyclisch proces van bewustwording en reflectie, toepassing en ontwikkeling, waarbij diversiteitsensitiviteit geen eindpunt heeft, maar een blijvend proces is.

In het eerste deel van deze handreiking richten we ons op bewustwording en reflectie op het eigen referentiekader (zie links “ik”). Met behulp van reflectievragen reflecteer je op jezelf, de samenstelling van de klas en de rol van de organisatie op jouw gedrag en lesgeven. Het bewust worden van het eigen referentiekader biedt een basis om met diversiteitsensitiviteit lesgeven aan de slag te gaan. In het tweede deel gaan we in op de concrete toepassing in de lespraktijk (zie in het midden “mijn les”). Dit hoofdstuk biedt handvatten om diversiteitsensitief les te geven en een inclusieve leeromgeving te creëren. Het laatste deel richt zich op de bredere inbedding binnen de organisatie (zie rechts “de organisatie”). Hierin staan continue reflectie, evaluatie en verbetering centraal. Dit sluit de cirkel en zorgt voor een duurzaam resultaat, waarbij jij en jouw studenten diversiteit als een vanzelfsprekend en waardevol onderdeel van het (toekomstige) werkveld meenemen.