In dit hoofdstuk heb je stilgestaan bij en gereflecteerd op verschillende aspecten die van invloed zijn op diversiteitsensitief werken en lesgeven: jouwzelf, jouw klas en de organisatie. Alleen wanneer je inzicht hebt in jouw eigen perspectief en jouw referentiekader, ben je in staat om een bewuste en veilige leeromgeving voor studenten te creëren. Dit stelt je in staat om lesmateriaal en didactische werkvormen te ontwikkelen die diversiteit en inclusie bevorderen. Met deze inzichten kun je gericht stappen zetten om jouw onderwijspraktijk verder te versterken en aan te sluiten bij de behoeften van alle studenten.

In het volgende hoofdstuk gaan we daarom in op de bouwstenen van de les. Hoe ontwikkel je lesmateriaal dat diversiteitsensitief is? Hoe bevorder je een veilige omgeving waarin studenten kunnen leren over thema’s zoals cultuursensitiviteit en genderrollen? Dit hoofdstuk biedt concrete handvatten om diversiteit en inclusie op een structurele manier te integreren in jouw lessen.

Tip voor verdieping!

• Lees in het artikel Evolutie naar scholen van iedereen! Krachtlijn 1: een inclusieve schoolcultuur en -organisatie realiseren meer over het belang van een inclusieve schoolcultuur en hoe je dit kunt realiseren. 

Tip voor verdieping!

• Gebruik het reflectiekader dat SLO heeft ontwikkeld om het beleid van jouw organisatie onder de loep te nemen. Dit kader bevat aandachtspunten voor scholen om te reflecteren op de mate waarin het leren omgaan met culturele diversiteit voldoende aan bod komt in het onderwijs.  

Reflectievragen – de organisatiecultuur

• Hoe ervaar ik de cultuur binnen mijn organisatie als het gaat om diversiteit en inclusief onderwijs?

  • Zijn er ongeschreven regels of gewoonten binnen de organisatie die diversiteit en inclusie bevorderen of juist belemmeren?

  • Wat gaat goed op het gebied van een inclusieve schoolcultuur? Wat gaat niet goed?

  • Wat zou ik graag zien veranderen in de informele cultuur van mijn school/organisatie om inclusief onderwijs te bevorderen?

• Hoe ervaar ik de cultuur binnen mijn team als het gaat om diversiteit en inclusief onderwijs?

  • Is er een open en veilige sfeer waarin docenten zich vrij voelen om diversiteitsthema’s te bespreken?

  • In hoeverre wordt er gebruik gemaakt van expertise die in het team aanwezig is als het gaat over diversiteitsfactoren?

  • Is er sprake van ‘collective learning’ en een gedeelde verantwoordelijkheid als het gaat om diversiteit en inclusie?

  • Welke stappen kan ik zelf zetten om bij te dragen aan een inclusievere schoolcultuur?

• Hoe ervaar ik de cultuur binnen de klas als het gaat om diversiteit en inclusief onderwijs?

  • Is er een open en veilige sfeer waarin studenten zich vrij voelen om diversiteitsthema’s te bespreken?

Reflectievragen – de visie en het beleid van de organisatie

• Heeft de organisatie een duidelijke en concrete visie over inclusie en diversiteit?

  • Zo ja, in hoeverre wordt dit nageleefd en zie ik het terugkomen in de alledaagse praktijk?

  • Is er specifieke aandacht voor de ondersteuning van leerlingen en medewerkers met diverse achtergronden?

• Biedt de organisatie trainingen, workshops of andere vormen van professionalisering over inclusief onderwijs en diversiteit?

  • Wordt er ruimte gegeven om ervaringen te delen en samen te leren over inclusieve didactiek?

• Zijn er specifieke netwerken of werkgroepen binnen de organisatie die zich bezighouden met deze thema’s?

• Zijn er voorbeelden van goede praktijkervaringen binnen mijn organisatie op het gebied van diversiteit en inclusief onderwijs?
  

Naast het reflecteren op jezelf en de diversiteit binnen je klas, is het belangrijk om te onderzoeken in hoeverre de formele en informele structuren van je organisatie bijdragen aan of juist belemmeren bij diversiteitsensitief lesgeven. Voel je je ondersteund door de school? Is er voldoende tijd en ruimte om thema’s zoals diversiteit te bespreken? En heerst er een veilige cultuur waarin diversiteit en inclusie als essentieel worden beschouwd?

De rol van een visie en formele structuren voor diversiteit en inclusie
Onderzoek van ECBO (2023) toont aan dat diversiteitsensitief werken in het onderwijs vaak ad hoc wordt aangeboden. Er is weinig expliciete aandacht voor, en het is zelden structureel in het curriculum verankerd. Hierdoor verdwijnt het onderwerp gemakkelijk naar de achtergrond en krijgen docenten onvoldoende tijd en ruimte om diversiteitsensitief handelen daadwerkelijk te integreren in hun lessen. Daarnaast wordt er nauwelijks getoetst op diversiteitsensitief werken, waardoor het geen vanzelfsprekend onderdeel is van de onderwijspraktijk. Ook geven opleidingen aan dat er een tekort is aan ondersteunend materiaal rondom dit thema. Door als school bewust aandacht te besteden aan deze structuren en een duidelijke visie op diversiteit en inclusie te hanteren, wordt een fundament gelegd voor diversiteitsensitief lesgeven en een inclusieve leeromgeving.

De rol van de organisatiecultuur
Uit eerder onderzoek van ECBO (2023) blijkt dat om ervoor te zorgen dat docenten zich zeker voelen in hun handelen en studenten openlijk dilemma’s kunnen bespreken of zich kwetsbaar kunnen opstellen, een veilige en vertrouwde leeromgeving essentieel is. Zowel in het mbo als het hbo wordt aangegeven dat dit wordt bevorderd door een informele band tussen docenten en studenten, intensief onderling contact en hechte samenwerkingen in de praktijk. Een omgeving waarin studenten zich geaccepteerd en veilig voelen om hun kwetsbaarheid te tonen, lijkt dan ook een belangrijke voorwaarde om diversiteitsensitief te werken en het onderdeel te maken van de opleidingen.

Aan de slag met de reflectievragen
Hoe is dit binnen jouw organisatie geregeld? Voel jij je gesteund en heb je het idee dat jouw school de juiste randvoorwaarden biedt om diversiteitsensitief les te geven? Gebruik de onderstaande reflectievragen om hierover na te denken. Het uiteindelijke doel is om diversiteitssensitiviteit te verankeren in het onderwijs, het is daarom van belang om ook na te gaan waar huidige instrumenten, werkwijzen of protocollen te kort komen en hoe jij denkt dat deze aangepast kunnen worden (Verwey-Jonker Instituut, 2024).

Voor extra verdieping raden we aan om de visie van je organisatie erbij te pakken: wordt hierin expliciet aandacht besteed aan inclusie en diversiteit? Bespreek dit ook met collega’s – hun perspectieven en ervaringen kunnen waardevolle inzichten en handvatten bieden om samen verder te werken aan een inclusieve leeromgeving.

Onderzoek naar het belang van een visie en formele structuren

Volgens de Routekaart Cultuur Responsief Lesgeven van Alhanachi, Varsányi en Severs (2024) is de school als lerende organisatie essentieel in de route naar Cultureel Responsief Lesgeven (CRL). Hierbij spelen de visie op diversiteit, professionalisering en de schoolgemeenschap een cruciale rol. Hiernaast benadrukt ook Stichting School & Veiligheid het belang van een duidelijke schoolvisie op diversiteit en inclusie. Een dergelijke visie draagt bij aan het creëren van een omgeving waarin alle studenten en docenten zich gehoord, gezien en gewaardeerd voelen (Stichting School & Veiligheid, z.d.).

Onderzoek van Rooijen et al. (2020) wijst uit dat cultuursensitief werken in een organisatie afhankelijk is van vier pijlers: werkwijze (methodiek en procedures), competenties, informele netwerken en de diversiteit van het team. Dit impliceert dat zowel formele structuren, zoals beleid en competentieontwikkeling, als informele netwerken binnen een organisatie bijdragen aan het realiseren van een diversiteitsensitieve werkomgeving. Hoewel dit onderzoek zich richt op de jeugdhulp, zijn de inzichten breed toepasbaar op andere sectoren, waaronder het onderwijs.

Hiernaast stelt Significant (2024) dat cultuur- en gendersensitief beleid nodig is bij gemeenten en vrijwilligersorganisaties in de aanpak van geldzorgen, schulden en armoede. Het kan onderdeel worden van een organisatie-breed ontwikkeltraject, leidinggevende moeten er het nut van inzien en medewerkers moeten gefaciliteerd worden om zich te ontwikkelen in het thema.

Tip voor verdieping!

• Luister de podcast #2 Inclusie op het MBO; wat betekent dat voor het beleid? van Stichting School en Veiligheid.